Şehirde Görünmeyen Bir Konu: Kasko ve Eşitsizlik Üzerine Düşünmek
Bugün Ankarapimapentamiri sayfasında “Kasko neyi öder” üzerine hazırladığımız içeriği sizlerle buluşturuyoruz.
İstanbul’da yaşamak, her gün farklı bir hikâyeye tanıklık etmek demek. Bunu en çok sabahları işe giderken fark ediyorum. Metrobüs kuyruğunda beklerken, yanımda duran insanların yüzlerine bakıyorum. Kimisi uykusuz, kimisi endişeli, kimisi sadece sessiz. Bir sivil toplum kuruluşunda çalışıyorum ve gün içinde adalet, eşitlik, hak gibi kavramlarla çok sık uğraşıyorum. Ama bazen bu büyük kavramlar, en beklemediğin yerde, en gündelik meselelerin içinde karşına çıkıyor.
Son zamanlarda bunu özellikle “kasko neyi öder?” sorusunda fark ettim. Basit bir sigorta konusu gibi görünse de, şehirde kimlerin nasıl korunduğunu, kimlerin risk altında bırakıldığını anlamak için küçük ama güçlü bir pencere açıyor.
Kasko Neyi Öder? Sadece Araba Meselesi Değil
İlk kez bir arkadaşımın kaza sonrası yaşadığı süreçte bu konunun ne kadar katmanlı olduğunu gördüm. Küçük bir çarpışma olmuştu. Maddi hasar vardı ama asıl mesele, sürecin nasıl ilerleyeceğiydi.
Kasko neyi öder sorusu burada devreye girdi. Çünkü kasko sadece aracı değil, belirli şartlarda sürücünün uğradığı zararı da karşılıyordu. Ama herkes için aynı şekilde işlemiyordu bu sistem. Poliçenin kapsamı, primin yüksekliği, aracın değeri, hatta kişinin ekonomik gücü bile sonucu etkiliyordu.
O gün düşündüm: Aynı şehirde yaşayan insanlar, aynı kazayı yaşasa bile aynı güvenceye sahip değil.
Toplu Taşımada Başlayan Farkındalık
Bir sabah metrobüste önümde duran bir kadın, telefonla konuşuyordu. Sesinden gergin olduğu belliydi. “Kasko karşılamıyormuş, eksper düşük yazmış” diyordu.
Konuşmayı istemsizce duydum. Araç yeni değildi, ikinci eldi. Sigorta şirketi hasarın büyük bir kısmını karşılamamıştı. Kadın defalarca “Ben bunu nasıl ödeyeceğim?” dedi.
O an aklımdan geçen şey şu oldu: Kasko neyi öder sorusu teknik bir cevap değil, ekonomik bir gerçeklik sorusu.
Çünkü herkesin kaskosu yok. Olanların da aynı kapsamda değil. Ve bu fark, toplu taşımada yan yana oturan insanların hayatlarını bile görünmez şekilde ayırıyor.
Görünmeyen Eşitsizlik: Kasko Kapsamı Kimler İçin Yazılıyor?
Bir süre sonra çalıştığım dernekte kadın sürücülerle ilgili bir atölyeye katıldım. Orada konuşulanlar, kasko meselesini bambaşka bir yere taşıdı.
Bir katılımcı şunu söyledi:
“Benim kaskom var ama her şeyi karşılamıyor. Eksik kalan kısmı ödeyemediğim için arabamı yaptırmadım.”
Bir başkası ise daha çarpıcı bir şey anlattı. Serviste kendisine “erkek sürücülere göre daha fazla hasar kaydı çıkıyor” denmişti. Bu tür önyargıların sigorta süreçlerine nasıl sızdığını görmek rahatsız ediciydi.
Kasko neyi öder sorusu burada sadece bir poliçe maddesi olmaktan çıkıyor, toplumsal önyargıların da bir yansımasına dönüşüyordu.
Cinsiyet ve Risk Algısı
İstanbul gibi büyük bir şehirde araç kullanmak zaten başlı başına bir stres. Ama kadın sürücüler için bu stresin üzerine bir de sürekli değerlendirilen bir “risk algısı” ekleniyor.
Sigorta sistemleri teoride nötr çalışıyor gibi görünse de pratikte bazı kalıplar oluşabiliyor. Primlerin belirlenmesi, geçmiş hasar kayıtları, yaş ve deneyim gibi kriterler herkes için aynı görünse de, sonuçlar eşit dağılmıyor.
Bir arkadaşım, ilk arabasını aldığında yüksek kasko primiyle karşılaştığını anlatmıştı. “Sanki daha yola çıkmadan cezalandırılıyorum” demişti. Bu cümle uzun süre aklımdan çıkmadı.
Sosyal Adalet Perspektifinden Kasko
Sivil toplumda çalışırken sık sık şu soruyla karşılaşıyoruz: “Sistemler gerçekten herkes için eşit mi?”
Kasko gibi finansal araçlar da bu sorunun dışında değil. Çünkü kasko neyi öder sorusu aynı zamanda kimin ne kadar korunduğu sorusudur.
İstanbul’da lüks bir semtte yaşayan biriyle, şehrin çeperinde yaşayan birinin kasko deneyimi aynı değil. Araç değerleri farklı, primler farklı, servis erişimi farklı.
Bir kazanın ardından bir kişi aracını birkaç gün içinde yaptırabilirken, diğeri aylarca beklemek zorunda kalabiliyor.
Ekonomik Farklılıkların Sigortaya Yansıması
Bir saha çalışması sırasında düşük gelirli bir mahallede yaşayan sürücülerle konuşmuştuk. Çoğu kasko yaptırmamıştı. Nedenini sorduklarında cevap basitti: “Zaten zor geçiniyoruz.”
Bazıları için kasko, gereksiz bir masraf gibi görülüyordu. Ama aynı insanlar küçük bir kazada bile büyük borç yükü altına giriyordu.
İşte burada çelişki başlıyor. Korunmak bir ayrıcalığa dönüşüyor.
Kasko neyi öder sorusu bu yüzden sadece sigorta kapsamını değil, ekonomik eşitsizliği de görünür kılıyor.
İşyerinde Duyduğum Gerçek Hikâyeler
Çalıştığım kurumda ulaşım desteği kapsamında araç kullanan gönüllülerimiz var. Bir gün biri ofise geldiğinde yüzü çok yorgundu.
“Dün kaza yaptım” dedi. Maddi hasar vardı ama asıl sorun kaskonun bazı parçaları kapsamamasıydı.
Eksperin “orijinal parça değil” diyerek bazı kalemleri reddettiğini anlattı. Bu durum masrafı katlamıştı.
O an şunu düşündüm: Kasko neyi öder sorusunun cevabı bazen teknik bir rapor değil, insanın hayatındaki stresin miktarıdır.
Güvenlik Hissi ve Gerçek Güvence Arasındaki Fark
Kasko yaptıran birçok kişi aslında bir güven hissi satın alıyor. Ama bu his, her zaman gerçeğe dönüşmüyor.
Poliçenin küçük bir maddesi, büyük bir masrafı dışarıda bırakabiliyor. Bu da insanlarda “ben aslında neye güvendim?” sorusunu yaratıyor.
Bir arkadaşım bunu çok net söylemişti:
“Araba sigortalı ama ben değilim gibi hissediyorum.”
Bu cümle, kasko sisteminin en insani eleştirilerinden biri oldu benim için.
Sokakta Görünmeyen Katmanlar
İstanbul sokaklarında yürürken artık araçlara farklı bakıyorum. Her aracın arkasında farklı bir sigorta hikâyesi, farklı bir güvence seviyesi olduğunu biliyorum.
Trafikte sıkışmış araçların içinde sadece sürücüler değil, farklı sosyal gerçeklikler var.
Bir SUV ile eski bir sedan aynı kazaya karışsa bile, sahiplerinin yaşadığı süreç aynı olmuyor. Onarım süresi, ödeme hızı, hatta muamele bile değişebiliyor.
Kasko neyi öder sorusu burada tekrar karşımıza çıkıyor ama bu kez daha geniş bir anlamla: Kimi korur, kimi geride bırakır?
Genç Sürücüler ve Başlangıç Zorlukları
Gençlerle yaptığımız bir çalışmada, yeni ehliyet almış sürücüler kasko primlerinin yüksekliğinden çok şikayetçiydi.
Bir katılımcı “Sanki riskli olduğum varsayılıyor” demişti.
Bu da başka bir eşitsizlik katmanı yaratıyor. Deneyimsizlik cezalandırılıyor gibi hissediliyor.
Oysa herkes bir yerden başlıyor.
Adaletin Sigorta Formları İçinde Kaybolması
Sigorta sistemleri düzenli çalışıyor olabilir. Ama adalet her zaman formüllerle ölçülemiyor.
Kasko neyi öder sorusunun cevabı teknik olarak net olabilir. Ama sosyal gerçeklikte bu cevap çok daha karmaşık.
Bir kişinin aldığı tazminat, başka bir kişinin alamadığı koruma, şehirdeki yaşam farklarını daha da görünür hale getiriyor.
Dayanışma ve Alternatif Bakışlar
Bazı mahallelerde insanlar kendi aralarında dayanışma ağları kuruyor. Küçük kazalarda bile birbirlerine destek oluyorlar. Çünkü resmi sistemin dışında bir güven duygusu oluşturmak zorunda kalıyorlar.
Bu dayanışma, eksik kalan sigorta sisteminin bir tamamlayıcısı gibi çalışıyor.
Ama bu da bize şunu gösteriyor: Sistem tek başına yeterli değilse, insanlar kendi çözümlerini üretmek zorunda kalıyor.
Sonuç Yerine: Aynı Şehirde Farklı Korunma Hallerimiz
İstanbul’da yaşarken öğrendiğim en önemli şeylerden biri şu oldu: Aynı kurallar, herkesi aynı şekilde korumuyor.
Kasko neyi öder sorusu da bu gerçeği görünür kılıyor.
Bazı insanlar için kasko sadece bir formalite, bazıları için ise büyük bir güvence. Bazıları içinse ulaşılamayan bir lüks.
Ve bu fark, sadece araçlarla ilgili değil. Hayatın kendisiyle ilgili.
Her gün sokakta, metrobüste, işyerinde gördüğüm yüzler bana bunu hatırlatıyor. Güvence dediğimiz şey, aslında ne kadar eşit dağıtıldığımızla doğrudan ilgili.